Ile realnie trzeba mieć na start by kupić mieszkanie

Wkład własny i koszty dodatkowe: Ile realnie trzeba mieć na start, aby kupić mieszkanie?

Marzenie o własnym kącie – czy to przytulnym mieszkaniu w tętniącym życiem mieście, czy spokojnym domku pod lasem – dla wielu z nas jest jednym z najważniejszych celów życiowych. Widzisz siebie, jak pijesz poranną kawę na balkonie, planujesz urządzenie salonu, a może już nawet wybierasz kolor ścian. Ale zanim te wizje staną się rzeczywistością, na Twojej drodze pojawia się szereg pytań natury finansowej. Jedno z nich, kluczowe i często spędzające sen z powiek, to: ile realnie trzeba mieć na start, by kupić mieszkanie?

To nie tylko kwestia zebrania odpowiedniego wkładu własnego, o którym słyszał chyba każdy. To także szereg ukrytych kosztów dodatkowych, o których często zapominamy, planując budżet. W tym artykule rozłożę dla Ciebie ten temat na czynniki pierwsze. Przedstawię Ci konkretne wyliczenia, wyjaśnię zawiłości i podpowiem, jak się do tego przygotować, aby Twój start na rynku nieruchomości był jak najmniej stresujący i jak najbardziej udany. Po tej lekturze będziesz wiedział dokładnie, jakie kwoty musisz zgromadzić i od czego one zależą.

Ile realnie trzeba mieć na start, czyli czym właściwie jest wkład własny?

Zacznijmy od sedna, czyli od definicji. Czym jest wkład własny? Najprościej mówiąc, to Twoje środki finansowe lub inne aktywa, które pokrywają część ceny nieruchomości, jaką zamierzasz kupić. Bank, udzielając Ci kredytu hipotecznego, nigdy nie sfinansuje 100% wartości nieruchomości. Zawsze będzie wymagał, abyś część jej kosztów pokrył z własnej kieszeni.

Dla banku wkład własny jest przede wszystkim zabezpieczeniem. To sygnał, że jesteś osobą wiarygodną finansowo, zdolną do gromadzenia oszczędności i podchodzącą do zakupu z pełną świadomością. Im wyższy wkład własny w stosunku do wartości nieruchomości, tym mniejsze ryzyko dla banku, a co za tym idzie – tym lepsze warunki kredytu możesz uzyskać. Ten stosunek nazywa się wskaźnikiem LTV (Loan to Value), czyli stosunkiem kwoty kredytu do wartości nieruchomości. Przy 20% wkładu własnego, LTV wynosi 80%.

Minimalny wkład własny: 20% to zasada, 10% to wyjątek

Zgodnie z Rekomendacją S wydaną przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF), standardowy i pożądany przez banki poziom wkładu własnego wynosi co najmniej 20% wartości kupowanej nieruchomości. To złota zasada, która stawia Cię w najlepszej pozycji negocjacyjnej. Dysponując taką kwotą, masz dostęp do ofert wszystkich banków i możesz liczyć na niższe oprocentowanie oraz bardziej atrakcyjną marżę.

„Ale przecież słyszałem, że wystarczy 10%!” – to bardzo częste pytanie i masz rację, większość banków w Polsce dopuszcza możliwość udzielenia kredytu hipotecznego z 10% wkładem własnym. Musisz jednak wiedzieć, że ten niższy próg wiąże się z pewnymi konsekwencjami. Brakująca część wkładu (czyli te drugie 10%) musi zostać dodatkowo zabezpieczona, ponieważ bank ponosi większe ryzyko. Najpopularniejszą formą takiego zabezpieczenia jest ubezpieczenie niskiego wkładu własnego. Pamiętaj, że to Ty pokrywasz koszty tego ubezpieczenia, co zwiększa całkowity koszt kredytu.

10% vs 20% wkładu własnego – co się bardziej opłaca?

Przyjrzyjmy się konkretnemu porównaniu, abyś mógł świadomie podjąć decyzję:

Kryterium	20% wkładu własnego	10% wkładu własnego
Dostępność ofert	Dostęp do wszystkich banków, pełen wachlarz ofert.	Ograniczona liczba banków, które akceptują niższy wkład.
Warunki kredytu	Niższa marża, niższe oprocentowanie. NIŻSZA RATA.	Wyższa marża (często do czasu spłaty brakującego wkładu). WYŻSZA RATA.
Całkowity koszt	Znacznie niższy całkowity koszt kredytu przez cały okres.	Wyższy całkowity koszt kredytu z powodu wyższego oprocentowania na początku oraz kosztów ubezpieczenia.
Bezpieczeństwo	Większy bufor bezpieczeństwa na wypadek spadku wartości nieruchomości.	Mniejsze pole manewru, większe ryzyko dla banku i dla Ciebie.

Werdykt: Jeśli tylko Twoja sytuacja finansowa na to pozwala, uzbieranie 20% wkładu własnego jest zawsze bardziej opłacalne w długim terminie. To realna oszczędność rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych na całkowitym koszcie kredytu przez cały okres jego trwania.

Jak obliczyć, ile wkładu własnego potrzeba? Konkretne przykłady:

Chcesz wiedzieć, ile dokładnie wkładu własnego na mieszkanie lub dom potrzebujesz? Pomnóż cenę nieruchomości, którą planujesz kupić, przez procent wymagany w banku.

Przykład 1. Mieszkanie o wartości 600 000 zł

Wymagany wkład własny	Obliczenie	Kwota wkładu	Wysokość kredytu
10%	600 000 zł × 0,10	60 000 zł	540 000 zł
20%	600 000 zł × 0,20	120 000 zł	480 000 zł
25%	600 000 zł × 0,25	150 000 zł	450 000 zł

Przykład 2. Dom o wartości 900 000 zł

Wymagany wkład własny	Obliczenie	Kwota wkładu	Wysokość kredytu
10%	900 000 zł × 0,10	90 000 zł	810 000 zł
20%	900 000 zł × 0,20	180 000 zł	720 000 zł
25%	900 000 zł × 0,25	270 000 zł	630 000 zł

Pamiętaj, że na wysokość udzielonego kredytu wpływa wiele innych czynników, takich jak Twoja zdolność kredytowa, historia kredytowa czy aktualna polityka banku. Odpowiednia kwota wkładu własnego jest niezbędna, ale nie gwarantuje jeszcze pozytywnej decyzji ani maksymalnej kwoty finansowania.

Co może być wkładem własnym? Nie tylko gotówka!

Banki podchodzą do kwestii wkładu własnego elastycznie. Nie musisz mieć całej kwoty w gotówce na koncie, choć to najprostsza i najczęściej spotykana forma. Jako wkład własny mogą być potraktowane również inne aktywa. Zobacz, co banki uznają za wkład własny i jak możesz dzięki temu obniżyć ratę i całkowity koszt kredytu.

Gotówka jako wkład własny

Gotówka to najprostsza forma. Mogą to być środki zgromadzone na:

• koncie oszczędnościowym,
• lokacie bankowej,
• funduszu inwestycyjnym.

Banki uznają również zadatek wpłacony deweloperowi lub sprzedającemu mieszkanie – to już część Twojego wkładu. Do wkładu własnego mogą zostać zaliczone także koszty związane z inwestycją, które już poniosłeś, takie jak:

• opłacenie projektu budowlanego,
• zakup materiałów budowlanych,
• uzbrojenie działki.

Ciekawą, choć rzadziej spotykaną opcją, jest pożyczka z zakładowej kasy zapomogowo-pożyczkowej (KZP). Jeśli taka pożyczka nie jest raportowana do BIK-u (Biura Informacji Kredytowej), bank może ją potraktować jako środki własne. To dobre rozwiązanie, gdy brakuje Ci niewielkiej części środków, a zależy Ci na szybkiej decyzji kredytowej.

Działka jako wkład własny

Jeśli planujesz budowę domu, działka budowlana, której jesteś właścicielem, może zostać uznana za wkład własny. Kluczowe warunki to brak obciążeń hipotecznych oraz praw osób trzecich (np. służebności) na tej działce. Banki wymagają wtedy dokumentów potwierdzających własność i przeznaczenie działki, w tym:

• aktualnego odpisu z księgi wieczystej,
• wypisu z rejestru gruntów,
• aktualnego planu zagospodarowania przestrzennego lub decyzji o warunkach zabudowy.

Bank dokona wyceny gruntu, aby określić, jaką część wkładu własnego może on stanowić. W ten sposób możesz znacząco zmniejszyć kwotę kredytu i obniżyć jego całkowity koszt.

Nieruchomość jako wkład własny

Posiadasz inną nieruchomość – dom, mieszkanie, a może lokal użytkowy – i myślisz o zmianie na większą lub nowszą? Taka nieruchomość również może stanowić wkład własny, pod warunkiem, że nie jest obciążona hipoteką i nie ustanowiono na niej służebności. To rozwiązanie sprawdza się, gdy np. planujesz sprzedaż obecnego mieszkania, aby kupić nowe.

Jeśli nieruchomość ma stanowić zabezpieczenie, bank zażąda jej wyceny przez rzeczoznawcę. W przypadku pozytywnej decyzji kredytowej zostanie na niej ustanowiona hipoteka banku. Jeśli natomiast planujesz sprzedaż tej nieruchomości, musisz złożyć w banku stosowne oświadczenie i sfinalizować transakcję przed wypłatą kredytu na nową inwestycję.

PPK, IKZE lub IKE jako wkład własny

Środki zgromadzone w programach emerytalnych, takich jak Pracownicze Plany Kapitałowe (PPK), Indywidualne Konta Zabezpieczenia Emerytalnego (IKZE) czy Indywidualne Konta Emerytalne (IKE), również mogą stanowić wkład własny. Banki akceptują je po potwierdzeniu wysokości salda rachunku. Dzięki temu możesz wykorzystać środki odłożone na przyszłość, by zmniejszyć kwotę kredytu i obniżyć raty. To rozwiązanie szczególnie korzystne, jeśli chcesz kupić mieszkanie wcześniej, zamiast czekać na zgromadzenie pełnej gotówki.

Kiedy i jak wnosi się wkład własny?

Wkład własny musi być przygotowany, udokumentowany i zatwierdzony przez bank na czas procesu kredytowego, jeszcze zanim podpiszesz umowę kredytową. Pieniądze wpłacasz zazwyczaj po podpisaniu umowy kredytowej, ale zawsze przed uruchomieniem kredytu. Środki trafiają bezpośrednio do osoby sprzedającej nieruchomość lub dewelopera, nigdy na konto banku udzielającego kredytu.

• Na rynku wtórnym: Zabezpieczenie najczęściej zostaje przekazane w momencie podpisania aktu notarialnego lub wcześniej, np. przy podpisaniu umowy przedwstępnej w formie zadatku. To zależy od indywidualnych ustaleń ze sprzedającym.
• Od dewelopera: Wkład własny wpłaca się zazwyczaj zgodnie z harmonogramem płatności ustalonym w umowie deweloperskiej, czyli przed ostateczną umową przeniesienia własności.

Do wkładu własnego, poza samą gotówką na konto dewelopera/sprzedającego, dolicza się często również:

• Wspomniany już zadatek wpłacony przy umowie przedwstępnej,
• Wszelkie opłaty związane z inwestycją, które już poniosłeś (np. wycena nieruchomości, koszty projektu budowlanego).

Wpływ wkładu własnego na koszt kredytu – im więcej, tym lepiej!

Jeśli wpłacisz więcej niż wymagane minimum wkładu własnego, pożyczasz mniej od banku. A to oznacza same korzyści dla Ciebie:

• Niższa rata kredytu: Mniejsza kwota kredytu to niższe miesięczne obciążenie.
• Mniejsze odsetki: Odsetki są naliczane od kwoty kredytu, więc im niższa kwota, tym mniej zapłacisz w sumie.
• Niższa marża: Bank postrzega Cię jako mniej ryzykownego klienta, co może skutkować niższą marżą.
• Niższy całkowity koszt kredytu: Nie płacisz za ubezpieczenie niskiego wkładu własnego ani inne opłaty związane z podwyższonym ryzykiem banku.

Dla banku jesteś wtedy bezpiecznym kredytobiorcą, co otwiera Ci drogę do lepszych warunków – niższe oprocentowanie, krótszy czas analizy wniosku i większa elastyczność przy negocjacjach. Wysoki wkład własny poprawia też Twoją zdolność kredytową, dzięki czemu łatwiej uzyskać zgodę na wyższą kwotę finansowania, jeśli potrzebujesz większej elastyczności.

Kredyt hipoteczny bez wkładu własnego – czy to możliwe?

Choć zasadą jest posiadanie wkładu własnego, istnieją pewne wyjątki, które pozwalają na uzyskanie kredytu hipotecznego bez konieczności jego wpłacania lub z bardzo niskim wkładem.

Program Rodzinny Kredyt Mieszkaniowy

Osoby bez oszczędności, ale spełniające określone warunki, mogą skorzystać z rządowego programu Rodzinny Kredyt Mieszkaniowy (wcześniej „Mieszkanie bez wkładu własnego”), który pozwala sfinansować nawet 100% wartości inwestycji. Brakujący wkład własny jest wówczas gwarantowany przez Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK). Z takiej formy wsparcia mogą skorzystać single, małżeństwa, rodzice wychowujący wspólnie dziecko oraz rodziny wielodzietne. Środki można przeznaczyć na zakup i wykończenie mieszkania lub domu, zakup działki budowlanej pod budowę lub samą budowę domu jednorodzinnego.

Warunki takich programów są jednak bardzo szczegółowe i często się zmieniają, dlatego zawsze należy sprawdzać ich aktualny status i kryteria kwalifikacji.

Preferencyjne oferty dla wybranych zawodów

Niektóre banki przygotowują specjalne oferty dla określonych grup zawodowych. Służby mundurowe, lekarze, prawnicy czy notariusze mogą liczyć na łagodniejsze wymagania dotyczące wkładu własnego lub lepsze warunki kredytowe, np. niższą marżę czy szybszą decyzję kredytową. Warto zapytać doradcę o takie możliwości.

Kredyt współdzielony z rodziną

Innym sposobem na uzyskanie kredytu na mieszkanie z niższym wkładem własnym (lub nawet bez) jest kredyt współdzielony, np. z rodzicami lub rodzeństwem. W takiej sytuacji nieruchomość współkredytobiorcy może zostać uznana przez bank jako dodatkowe zabezpieczenie, co częściowo zastępuje wkład własny. Trzeba jednak pamiętać, że nie każda instytucja dopuszcza taką możliwość, a część z nich wymaga dodatkowych zabezpieczeń lub dokumentów.

Jak bank sprawdza wkład własny przy zaciąganiu kredytu hipotecznego?

Po złożeniu wniosku o kredyt hipoteczny bank zawsze sprawdza, skąd pochodzą środki stanowiące Twój wkład własny. Celem jest potwierdzenie, że zabezpieczenie kredytu pochodzi z legalnego źródła i nie jest finansowane innym zobowiązaniem, którego nie widać w Twojej historii kredytowej. Dlatego już na etapie analizy kredytowej musisz przedstawić dokumenty potwierdzające rodzaj i wartość wkładu własnego.

Oto, co warto przygotować w zależności od jego formy:

• Gotówka: Wyciągi z kont bankowych (oszczędnościowych, ROR), potwierdzenia salda lokat lub funduszy inwestycyjnych, dowody wpłaty zadatku lub rachunki za materiały/usługi związane z inwestycją.
• Działka/nieruchomość: Akt notarialny, aktualny odpis z księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, ewentualnie operat szacunkowy wykonany przez rzeczoznawcę.
• Środki z PPK/IKE/IKZE: Zaświadczenie z instytucji zarządzającej programem, potwierdzające wysokość zgromadzonych środków.
• Pożyczka z KZP: Zaświadczenie z Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej, potwierdzające udzielenie pożyczki i jej wysokość.

Na podstawie przedstawionych dokumentów bank ocenia wiarygodność źródła wkładu własnego, ustala jego wartość i podejmuje ostateczną decyzję kredytową.

Czy wkład własny przepada, jeśli zrezygnujesz z kredytu mieszkaniowego?

To bardzo ważne pytanie, które często nurtuje przyszłych kredytobiorców. Wkład własny nie przepada, jeśli zrezygnujesz z kredytu przed podpisaniem umowy kredytowej. Pieniądze, które masz odłożone, pozostają Twoje, ponieważ nie trafiają do banku – stanowią jedynie zabezpieczenie, które musisz mieć przygotowane na potrzeby kredytu hipotecznego.

Sytuacja wygląda inaczej, gdy wkład własny stanowi zaliczka lub zadatek wpłacony sprzedającemu (deweloperowi lub osobie prywatnej).

• Zadatek: Zgodnie z Kodeksem cywilnym, jeśli rezygnujesz z zakupu z własnej winy, zadatek zazwyczaj przepada na rzecz sprzedającego. Jeśli to sprzedający zrezygnuje, powinien zwrócić Ci zadatek w podwójnej wysokości.
• Zaliczka: Jest bardziej elastyczna. W przypadku rezygnacji z zakupu (niezależnie od winy którejkolwiek ze stron), zaliczka zazwyczaj jest zwracana w pełnej wysokości.

Dlatego zanim podpiszesz umowę przedwstępną lub deweloperską, dokładnie przeczytaj jej treść i upewnij się, czy wpłacana kwota to zadatek, czy zaliczka. Skonsultowanie treści takiej umowy ze specjalistą lub prawnikiem może uchronić Cię przed nieprzyjemnymi niespodziankami.

Dodatkowe koszty przy zakupie nieruchomości – to nie tylko wkład własny!

Skupiliśmy się na wkładzie własnym, ale pamiętaj, że ile realnie trzeba mieć na start, by kupić mieszkanie, to znacznie więcej niż tylko ta kwota. Proces zakupu nieruchomości wiąże się z szeregiem dodatkowych opłat, które potrafią zaskoczyć, jeśli nie uwzględnisz ich w swoim budżecie. Te koszty mogą wynieść od kilku do nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych!

Oto najważniejsze z nich:

1. Podatek od Czynności Cywilnoprawnych (PCC):
   • 2% wartości nieruchomości – dotyczy zakupu nieruchomości na rynku wtórnym. Jeśli kupujesz nowe mieszkanie od dewelopera, jesteś zwolniony z PCC, ale płacisz VAT (który jest już w cenie).
   • Od niedawna istnieje możliwość zwolnienia z PCC przy zakupie pierwszego mieszkania na rynku wtórnym, ale należy sprawdzić aktualne warunki tego zwolnienia.
2. Opłaty notarialne:
   • Taksa notarialna: Wynagrodzenie notariusza za sporządzenie aktu notarialnego (umowy sprzedaży, umowy deweloperskiej). Jej wysokość jest regulowana rozporządzeniem, ale notariusze mogą udzielać rabatów. Zależy od wartości nieruchomości.
   • Koszty wypisów: Notariusz sporządza kilka egzemplarzy aktu notarialnego.
   • Opłaty sądowe za wpisy do księgi wieczystej:
     • wpis prawa własności: 200 zł.
     • wpis hipoteki: 200 zł (dodatkowo 19 zł za wniosek o wpis).

     Pamiętaj, że bank może wymagać zabezpieczenia pomostowego, czyli wyższej stopy procentowej do czasu uprawomocnienia się wpisu hipoteki do księgi wieczystej.

3. Prowizja bankowa:
   • Niektóre banki pobierają prowizję za udzielenie kredytu hipotecznego. Zazwyczaj wynosi ona od 0% do 3% kwoty kredytu i może być płatna jednorazowo lub skredytowana (doliczona do kwoty kredytu, co zwiększy odsetki).
4. Koszty wyceny nieruchomości (operat szacunkowy):
   • Bank zawsze wymaga wyceny nieruchomości, aby określić jej realną wartość rynkową i na tej podstawie wyliczyć LTV. Koszt operatu to zazwyczaj od kilkuset do około 1000-1500 zł, w zależności od rodzaju i lokalizacji nieruchomości.
5. Ubezpieczenia:
   • Ubezpieczenie nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych: Obowiązkowe przy kredycie hipotecznym. Roczny koszt to kilkaset złotych.
   • Ubezpieczenie na życie: Często wymagane przez bank lub oferowane jako opcja obniżająca marżę kredytu. Koszt zależy od sumy ubezpieczenia i wieku kredytobiorcy.
   • Ubezpieczenie niskiego wkładu własnego: Jeśli masz tylko 10% wkładu, bank będzie wymagał dodatkowego ubezpieczenia.
6. Prowizja pośrednika nieruchomości:
   • Jeśli korzystasz z usług biura nieruchomości, musisz liczyć się z prowizją, która zazwyczaj wynosi od 1% do 3% ceny sprzedaży (plus VAT) i może być płacona zarówno przez kupującego, jak i sprzedającego, lub tylko przez jedną ze stron – zależy od umowy.
7. Koszty związane z uruchomieniem kredytu:
   • Mogą to być niewielkie opłaty administracyjne, koszty przelewów bankowych.
8. Koszty początkowego urządzenia mieszkania/remontu:
   • Nawet jeśli kupujesz gotowe mieszkanie, zawsze pojawią się jakieś wydatki na pierwsze meble, sprzęt AGD, odświeżenie ścian czy drobne remonty. Te koszty mogą być znaczne, dlatego warto mieć na nie bufor.

Biorąc pod uwagę te wszystkie elementy, często okazuje się, że na start potrzebujemy nie tylko wkładu własnego, ale dodatkowo kwoty stanowiącej 5-10% wartości nieruchomości na pokrycie tych „okołokredytowych” kosztów. Zatem, jeśli myślisz o mieszkaniu za 600 000 zł, to poza 120 000 zł wkładu własnego (20%), powinieneś mieć w zanadrzu dodatkowe 30 000 – 60 000 zł na resztę opłat.

Jak zgromadzić środki na wkład własny i dodatkowe koszty? Praktyczne porady

Uzbrojony w wiedzę na temat tego, ile realnie trzeba mieć na start, by kupić mieszkanie, pewnie zastanawiasz się, jak zgromadzić taką kwotę. To nie jest łatwe zadanie, ale z odpowiednim planem i konsekwencją – w pełni wykonalne!

1. Stwórz szczegółowy plan oszczędzania i budżet: Zapisz wszystkie swoje dochody i wydatki. Zidentyfikuj, gdzie możesz ciąć koszty. Często to drobne, regularne wydatki, takie jak codzienna kawa na mieście czy zamawianie jedzenia, drenują nasz budżet. Ustal realistyczny cel oszczędnościowy i termin jego realizacji.
2. Automatyzuj oszczędzanie: Ustaw stałe zlecenie przelewu na konto oszczędnościowe zaraz po otrzymaniu wypłaty. Nawet niewielka kwota, regularnie odkładana, z czasem urośnie do znaczącej sumy. „Nie masz tego, nie wydajesz tego” – to prosta, ale skuteczna zasada.
3. Pozbądź się drogich długów: Jeśli masz kredyty konsumpcyjne lub karty kredytowe, spłać je w pierwszej kolejności. Wysokie oprocentowanie tych zobowiązań pochłania Twoje pieniądze, które mogłyby zasilać wkład własny.
4. Znajdź dodatkowe źródła dochodu: Czy masz jakieś hobby, które mógłbyś spieniężyć? A może możesz dorobić na zleceniach w swojej branży? Każda dodatkowa złotówka przybliża Cię do celu.
5. Sprzedaj zbędne rzeczy: Rozejrzyj się po domu. Czy masz ubrania, sprzęt RTV/AGD, książki czy inne przedmioty, których już nie używasz? Wystaw je na popularnych portalach, takich jak OLX czy Allegro. Możesz być zaskoczony, ile pieniędzy zalega w Twoich szafach i na strychach.
6. Rozważ programy wsparcia: Śledź aktualne programy rządowe, takie jak Rodzinny Kredyt Mieszkaniowy czy planowane „Mieszkanie na Start”. Mogą one znacząco obniżyć wymagany wkład własny lub wręcz go wyeliminować.

Pamiętaj, że droga do własnego mieszkania to maraton, a nie sprint. Cierpliwość, konsekwencja i solidne planowanie to Twoi najlepsi sprzymierzeńcy. Im lepiej się przygotujesz, tym mniej będziesz musiał się martwić o finansowe niespodzianki. Jeśli czujesz się zagubiony w gąszczu tych wszystkich informacji, skonsultuj się z doświadczonym ekspertem finansowym. Pomoże Ci on precyzyjnie policzyć zdolność kredytową, sprawdzić, która opcja wkładu własnego będzie dla Ciebie najkorzystniejsza, a także przygotować solidny plan finansowy, aby Twój start na rynku nieruchomości był pewny i bezpieczny.